خبرگزاری شبستان، گروه بینالملل: مساجد چوبی منطقه «آجاریا» در گرجستان در حال فرسودگی و تخریب هستند، در حالی که فعالان برای حفظ بخشی مغفولمانده از میراث اسلامی این کشور تلاش میکنند.
تختههای پوسیده در کف مسجد «گولبی»، زیر پا ناله میکنند و یک رشته تسبیح از پنجرهای که با تخته پوشانده شده، آویزان است و با این حال، در میان این فرسودگی، مهارت استادانهای که در ساخت مسجد به کار رفته، همچنان در رنگهای قرمز و آبی رنگباخته فضای داخلی پرنقشونگار و طرحهای ظریف حکاکیشده بر روی منبر آن مشهود است.
«لیا دکانادزه»، فعال جوانی از «آجاریا»، جمهوری خودمختار در جنوب غربی گرجستان و هممرز با ترکیه میگوید: قلبم به درد میآید که شاید حتی در دوران زندگی خودم شاهد محو شدن این مسجد باشم.
گولبی یکی از بیش از ۵۰ مسجد تاریخی چوبی است که در دامنههای کوهستانی منطقه «آجاریای علیا» پراکنده شدهاند.
این مساجد که بین سالهای ۱۸۱۷ تا ۱۹۲۶ ساخته شدهاند، برخی همچنان به خوبی نگهداری میشوند و تا به امروز مکانهایی فعال برای عبادت هستند.
اما بسیاری دیگر به شدت نیازمند تعمیرند یا به حال خود رها شدهاند؛ فعالان میگویند این بیتوجهی، نشاندهنده سهلانگاری در ارج نهادن به فرهنگ و تاریخ مسلمانان گرجستان است.
در کشوری که اکثریت جمعیت آن مسیحی ارتدوکس هستند، آجاریا وضعیتی متفاوت و متمایز دارد.
این کشورِ واقع در قفقاز، پس از همسایهاش ارمنستان، دومین کشور مسیحیِ کهن جهان محسوب میشود.
کلیسای ارتدوکس بهویژه در دهههای پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به یکی از ارکان اصلی هویت ملی تبدیل شده است و امروزه حدود ۸۲ درصد از مردم گرجستان پیرو این آیین هستند.
با این حال، اسلام چهار قرن پیش همراه با امپراتوری عثمانی به آجاریا راه یافت و تا به امروز، حدود یکسوم جمعیت این منطقه مسلمان هستند.
«اصلان آباشیدزه»، مفتی محلی میگوید: اگرچه در آن زمان نفوذ عثمانی وجود داشت، اما مردم به صورت خانوادگی زندگی میکردند و این مساجد با تکیه بر منابع و امکانات خود اهالی منطقه ساخته میشدند.
به گفته او، این بناها که از چوبهای فراوان ارتفاعات جنگلی ساخته شدهاند، بازتابدهنده شکل و شمایل خانههای چوبی سنتی منطقه هستند و هویتی منحصربهفرد و ریشهدار در «آجاریا» به آنها بخشیدهاند.
روند ساخت مساجد در اوایل دوران شوروی متوقف شد و در دهه ۱۹۳۰، همزمان با تشدید کارزار حکومت علیه مذهب، اماکن مذهبی تعطیل شدند؛ حتی منارههای بسیاری از مساجد نیز برداشته شدند.
آباشیدزه افزود: این مساجد را به مغازه یا انبار تغییر کاربری دادند. اگرچه ممکن بود طراحی داخلی تا حدی آسیب دیده باشد، اما خود سازههای فیزیکی به دلیل کاراییشان حفظ شدند.
میراثی در معرض خطر
وقتی دوران شوروی پایان یافت، زندگی به برخی از مساجد بازگشت.برای مثال، مسجد «قورجومی» در یکی از بزرگترین روستاهای «خولو» است و فضای داخلی مرتب آن مانند یک رنگینکمان است.
اما برای بسیاری دیگر، پس از جان سالم به در بردن از پاکسازیهای دوران شوروی، غفلت و کمبود منابع، تهدیدهای مدرن هستند.
«گئورگی ریژوادزه»، محققی از خولو، میگوید: این مساجد به معنای واقعی کلمه خیلی سریع در حال ناپدید شدن هستند.
این مساجد به عنوان سازههای چوبی، به ویژه در برابر عناصر طبیعی آسیبپذیر هستند و زمستانهای برفی و تابستانهای مرطوب آجارا میتواند خسارات زیادی به آنها وارد کند.
بسیاری از مساجد همچنین دارای سیستمهای الکتریکی قدیمی هستند که خطر دیگری را به همراه دارد.
تنها در سال گذشته، دو مسجد در اثر آتشسوزی ویران شدند. علت دقیق آن هنوز مشخص نیست، اما حداقل در یکی از آنها احتمال نقص الکتریکی وجود دارد.
در همین راستا، گروهی با نام «جامعه همبستگی» تاسیس شد و نقشههایی از اماکن دارای میراث اسلامی تهیه کرد تا وضعیت مساجد را ارزیابی کند و برای اجرای اقدامات لازم، بر دولت محلی فشار آورد.
«گئورگی ریژوادزه»، میگوید: مردم در تفلیس، پایتخت کشور، اغلب آگاهی اندکی از میراث معماری منحصربهفرد این منطقه داشتند یا اصلا از آن بیخبر بودند.
به گفته او این گروه همچنین هدفی گستردهتر را دنبال میکند و آن تغییر شیوه روایت تاریخ در گرجستان و بازنگری در اینکه روایتهای چه کسانی در داستان ملی این کشور گنجانده میشود.
به گفته ریژوادزه، در سطح دولتی نیز اگرچه ممکن است دولتها تکثر مذهبی تضمینشده در قانون اساسی گرجستان را به رسمیت بشناسند، اما تعامل آنها با مسئله اسلام و مسلمانان همچنان سطحی باقی مانده است.
وی میافزاید: به گمانم در نهایت، مسئله اصلی به سیاست دولت در قبال اقلیتها، بهویژه مسلمانان گرجی، برمیگردد؛ چرا که دولت هیچ اقدام خاصی برای ترویج فرهنگ آنها یا معرفی نقش مسلمانان گرجی در تاریخ گرجستان انجام نمیدهد.
مسلمانان در حاشیه
در غیاب روایتهای مثبت و فراگیر، مسلمانان و مسائل پیشروی آنها در گرجستان امروزی اغلب به حاشیه رانده میشوند.
به عنوان مثال در باتومی، مرکز منطقه آجارا و دومین شهر بزرگ گرجستان، نمازگزاران اغلب ناچارند نماز خود را در خیابان اقامه کنند.
این شهر تنها یک مسجد دارد که ظرفیت آن متناسب با وسعت شهر نیست؛ بهویژه آنکه باتومی مقصدی برای گردشگران ترکیه و خاورمیانه نیز به شمار میرود.
مجوز ساخت مسجدی جدید صادر شده، اما پیچیدگیهای اداری و بوروکراسی، آغاز عملیات ساختوساز را برای مدتی طولانی به تعویق انداخته است.
به گفته محققان، مسجد گولبی مدتهاست که دیگر مورد استفاده قرار نمیگیرد و امروزه جمعیت این روستا را عمدتا مسیحیان تشکیل میدهند، در حالی که که صرفنظر از کاربری امروزی، این ساختمانها باید به عنوان بخشی مهم از تاریخ جامعه و کشور، ارزشمند شمرده و حفظ شوند.
آنها میگویند که در سایه تلاطمهای سیاسی کنونی، منابع و مجراهای کمتری برای تلاش در جهت حفظ عملی مکانهای تاریخی و مذهبی و ارج نهادن به میراث و فرهنگ زنده مسلمانان در گرجستان وجود دارد.
نظر شما