به گزارش خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان؛ نشست بررسی و نقد کتاب «دشمنشناسی در ادبیات داستانی دفاع مقدس» اثر دکتر احمد شاکری، نویسنده کتاب و عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، با حضور دکتر محمدرضا سنگری، مدیر گروه ادبیات اندیشه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و جمعی از استادان، پژوهشگران و علاقهمندان حوزه ادبیات دفاع مقدس، دوشنبه (ششم مهر) در خبرگزاری شبستان برگزار شد.
گزارش تصویری این نشست را اینجا ببینید.
در این نشست، دکتر محمدرضا سنگری، مدیر گروه ادبیات اندیشه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در ابتدا به معرفی کتاب و تبیین محورهای اصلی آن پرداخت و اظهار کرد: موضوع این نشست کتاب «دشمنشناسی در ادبیات داستانی دفاع مقدس» است؛ اثری ۶۹۹ صفحهای که در سال ۱۴۰۴ توسط سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی منتشر شده است. همانگونه که از عنوان کتاب مشخص است، دکتر شاکری در قلمرو ادبیات داستانی دفاع مقدس، موضوع اساسی «دشمنشناسی» را مطرح کرده است. ادبیات داستانی روایتگر تضاد میان نیروهای داستانی است و حضور کنشگر دشمن، رکن متمایز هر جنگ و به تبع آن، ادبیات داستانی روایتگر آن است.
دشمن در ارتباط با مبانی فکری و فلسفی دفاع، مقولهای هویتبخش است و شناخت چنین دشمنی در ادبیات داستانی دفاع مقدس، معرفتی ضروری و اساسی به شمار میرود. ادبیات داستانی با ماهیت، کارکرد، مؤلفهها و ابزارهای خود، دشمن را میشناسد و سپس میشناساند. سنگری ادامه داد: دشمن در ارتباط با مبانی فکری و فلسفی دفاع، مقولهای هویتبخش است و شناخت چنین دشمنی در ادبیات داستانی دفاع مقدس، معرفتی ضروری و اساسی به شمار میرود. ادبیات داستانی با ماهیت، کارکرد، مؤلفهها و ابزارهای خود، دشمن را میشناسد و سپس میشناساند.
مدیر گروه ادبیات اندیشه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به ساختار کتاب اظهار کرد: این اثر پس از پیشگفتار و مقدمه در ۱۶ قسمت سامان یافته و نویسنده در آن به بررسی شناخت پدیده دشمن، مراتب، ابزارها و ورود آن به ادبیات داستانی دفاع مقدس پرداخته است.
وی با تقدیر از جایگاه علمی و پژوهشی احمد شاکری گفت: دکتر شاکری به دلیل حدود ۳۰ سال فعالیت مستمر در این حوزه، در زمینه تفکر، اندیشه و کار اثرآفرینانه در ادبیات دفاع مقدس، تمرکز و تمحض ویژهای دارد.
سنگری همچنین یکی از مباحث مهم کتاب را توجه به «حقیقت غیبی» به عنوان اصلیترین عنصر هویتبخش ادبیات دفاع مقدس دانست و افزود: دکتر شاکری در تبیین ویژگیهای ادبیات دفاع مقدس، سه عنصر «ارزشمداری»، «دینی بودن» و «انقلابی بودن» را مطرح کرده و در عین حال بر مقدم بودن وجه دفاعی و قدسی تأکید دارد.
وی ادامه داد: به گمان من، خاستگاه اصلی این کتاب، دغدغه و احساس خطری است که نویسنده نسبت به تقلیل مفهوم دفاع مقدس و حذف وجه قدسی جنگ هشتساله دارد؛ یعنی نگرانی از اینکه دفاع مقدس صرفاً به «جنگ» تقلیل داده شود. اگر دفاع مقدس را صرفاً در حوزه ادبیات جنگ تعریف کنیم، چهره دشمن نیز تغییر خواهد کرد؛ اما بیش از تغییر چهره دشمن، ممکن است چهره دوست تغییر کند. از این رو شاید در آینده لازم باشد موضوع «دوستشناسی در ادبیات داستانی دفاع مقدس» نیز مورد توجه جدی قرار گیرد.
مخاطب پیش از نقد کتاب باید با «زیستبوم فکری» نویسنده آشنا شود
در ادامه نشست، دکتر ابراهیم خدایار، عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس، با اشاره به سابقه آشنایی خود با دکتر شاکری گفت: حدود ۲۰ سال است که با ایشان آشنایی دارم و نکاتی که مطرح میکنم برخاسته از حوزه مطالعاتی و فکری خودم است.
وی با اشاره به اهمیت تألیف آثاری در حوزه ادبیات دفاع مقدس افزود: اهمیت چنین آثاری زمانی روشنتر میشود که با تاریخ، فرهنگ و جغرافیای ایرانزمین آشنا باشیم. نویسنده این اثر هم در حوزه ادبیات خلاق و هم در عرصه پژوهش تجربه دارد و کتاب از نظر موضوع و روش، اثری قابل توجه است.
کتاب دشمن شناسی دکتر شاکری مقوله «دشمن» در ادبیات دفاع مقدس را بر پایه اندیشه و آرمانهای شیعی و در چارچوب ادبیات انقلاب اسلامی بررسی کرده است. دامنه اندیشگی پژوهش نیز حوزههایی همچون الهیات، اخلاق، فقه، اصول فقه، کلام، منطق، فلسفه و فلسفه ادبیات را دربرمیگیرد. ضمن اینکه نویسنده نسبت به دستگاه فکری منتخب و گفتمان برگزیده خود آگاهی دارد و به آن وفادار است؛ از این رو مخاطب برای درک کامل کتاب باید با «زیستبوم فکری» اثر آشنا باشد. خدایار با اشاره به مبانی کتاب اظهار کرد: این اثر مقوله «دشمن» در ادبیات دفاع مقدس را بر پایه اندیشه و آرمانهای شیعی و در چارچوب ادبیات انقلاب اسلامی بررسی کرده است. دامنه اندیشگی پژوهش نیز حوزههایی همچون الهیات، اخلاق، فقه، اصول فقه، کلام، منطق، فلسفه و فلسفه ادبیات را دربرمیگیرد. ضمن اینکه نویسنده نسبت به دستگاه فکری منتخب و گفتمان برگزیده خود آگاهی دارد و به آن وفادار است؛ از این رو مخاطب برای درک کامل کتاب باید با «زیستبوم فکری» اثر آشنا باشد.
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس ادامه داد: نویسنده تا حد امکان از واژگان تخصصی حوزههای مختلف استفاده کرده است و اگر مخاطب با این واژگان آشنایی نداشته باشد، ممکن است نتواند به راحتی با کتاب ارتباط برقرار کند. بنابراین پیش از نقد و اظهارنظر درباره اثر، باید سرچشمهها و دستگاه فکری مورد استفاده نویسنده را شناخت. خدایار: این گفتمان باید در معرض نقد دانشگاهی قرار گیرد
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به فاصله احتمالی میان گفتمان کتاب و گفتمان نقد دانشگاهی اظهار کرد: اگر قرار باشد این دو گفتمان با یکدیگر وارد گفتوگو شوند، مسیر سادهای در پیش نیست و با مسیری سنگین و پیچیده مواجه هستیم.
خدایار تأکید کرد: اگر بخواهیم این گفتمان دیده، خوانده، تکثیر و نقد شود، باید خود را در معرض گفتمانهای رقیب، از جمله فضای دانشگاهی، قرار دهد. بسیاری از مباحث کتاب میتوانستند در قالب مقاله در مجلات علمی و تخصصی عرضه شوند تا اثر در معرض نقد و چالش قرار گیرد و امکان آشنایی بیشتر مخاطبان دانشگاهی با این دیدگاه فراهم شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس همچنین درباره ساختار کتاب گفت: با توجه به ماهیت نظری اثر، برخی مفاهیم کلیدی و مباحث نظری میتوانستند در بخشهای ابتداییتر ارائه شوند و نه اینکه در سراسر متن پراکنده باشند.
خدایار همچنین بر ضرورت تفکیک روشن مباحث شناختشناسی، روایتشناسی و جریانشناسی تأکید کرد و گفت: اگر مسیر پژوهشی نویسنده در همین کتاب به شکل روشنتری توضیح داده میشد، مخاطب نیز تصویر دقیقتری از اینکه نویسنده در این اثر چه بخشی را دنبال کرده و آثار بعدی قرار است چه مسیری را طی کنند، به دست میآورد. افزودن نمایه موضوعی به کتاب را ضروری دانست و اظهار کرد: نمایه موضوعی به مخاطب کمک میکند سریعتر به مباحث مختلف کتاب دسترسی پیدا کند و در چاپهای بعدی بهتر است این موضوع مورد توجه قرار گیرد.
خدایار همچنین درباره عنوان کتاب گفت: در حوزه نقد ادبی اصطلاح «دیگری» یا «دیگریشناسی» نیز مورد استفاده قرار میگیرد و استفاده از این مفهوم میتواند دایره مخاطبان را گستردهتر کند؛ زیرا برخی مخاطبان ممکن است با شنیدن عنوان «دشمنشناسی» از ابتدا تصور کنند با اثری کاملاً جهتدار مواجه هستند. این کتاب از منظر دستگاه فکری و مبانی نظری خود اثری قابل توجه است و گفتوگو با گفتمانهای دیگر، عرضه اثر در فضای دانشگاهی، ایجاد امکان نقد و تضارب آرا و توجه به ساختار و نمایه موضوعی میتواند زمینه ارتباط گستردهتر اثر با مخاطبان را فراهم کند.
مفاهیم تخصصی «دشمنشناسی» باید با زبانی قابل فهم بازتولید شود
سپس دکتر زهرا حیاتی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، با اشاره به ضرورت بازتولید مفاهیم تخصصی در آثار پژوهشی و نظری اظهار کرد: یکی از مسائلی که باید مورد توجه قرار گیرد، نحوه ارائه اصطلاحات و مفاهیم تخصصی به مخاطب است. وی افزود: میتوان با تشکیل یک گروه کاری یا بهرهگیری از دستیاران تخصصی، زمینهای فراهم کرد تا مفاهیم مطرحشده در آثار با زبانی روشنتر و قابل فهمتر بازتولید شوند.
حیاتی ادامه داد: در بررسی کتاب «دشمنشناسی» نیز تلاش کردیم بدون اتکا به اصطلاحات تخصصی و از طریق گفتوگو و مصاحبه با نویسنده، ساختار و محتوای اثر را بهتر درک کنیم و به این نتیجه رسیدیم که مباحث کتاب را میتوان از منظرهایی همچون شناختشناسی، روایتشناسی و جریانشناسی مورد بررسی قرار داد.
وی با بیان اینکه ممکن است نویسنده تصور کرده باشد مخاطب با آثار و مباحث قبلی او ارتباط کامل دارد، گفت: چنین فرضی درباره همه مخاطبان درست نیست و مخاطب ممکن است برای درک مفاهیم کتاب به توضیحاتی روشنتر و استفاده از اصطلاحات رایج نیاز داشته باشد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی خطاب به نویسنده کتاب پیشنهاد کرد: بهتر است مطالب اثر یک بار دیگر با زبان و اصطلاحاتی که برای عموم مخاطبان قابل فهم است، بازتولید شود. از مباحث نظری و اجتهادی مطرحشده میتوان ظرفیتهای فراوانی برای نقد عملی و کاربردی استخراج کرد و این مسیر میتواند به فهم بهتر آثار و تقویت ادبیات دفاع مقدس کمک کند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی خطاب به نویسنده کتاب پیشنهاد کرد: بهتر است مطالب اثر یک بار دیگر با زبان و اصطلاحاتی که برای عموم مخاطبان قابل فهم است، بازتولید شود.
حیاتی همچنین بر ضرورت توجه بیشتر به نقدهای عملی تأکید کرد و افزود: از مباحث نظری و اجتهادی مطرحشده میتوان ظرفیتهای فراوانی برای نقد عملی و کاربردی استخراج کرد و این مسیر میتواند به فهم بهتر آثار و تقویت ادبیات دفاع مقدس کمک کند.
فشردگی مفاهیم در آثار شاکری نیازمند بازخوانی و سادهسازی است
در ادامه نشست، دکتر سنگری بار دیگر به بیان دیدگاههای خود پرداخت و با اشاره به ویژگیهای زبانی و فکری آثار دکتر شاکری اظهار کرد: برای ورود دقیق به آثار این پژوهشگر، ابتدا باید با دستگاه فکری، منظومه اندیشه و زبان خاص او آشنا شد؛ چراکه شناخت گفتمان و شیوه بیان وی، مدخلی ضروری برای فهم آثارش به شمار میرود.
وی افزود: توجه بیشتر به مصادیق و نمونههای عینی میتواند به مخاطب کمک کند تا مفاهیم و مسائل مطرحشده را بهتر درک کند. همچنین برخی اصطلاحات تخصصی اگر در ابتدای اثر توضیح داده شوند، مسیر فهم مخاطب را هموارتر خواهند کرد.
سنگری با اشاره به واژهسازی و اصطلاحپردازی در آثار شاکری گفت: یک واژه جدید ممکن است در ذهن مخاطب معنایی متفاوت ایجاد کند و به جای کمک به فهم، موجب کژفهمی شود؛ بنابراین لازم است اصطلاحات جدید بهدرستی معرفی و تبیین شوند.
وی همچنین درباره نمایهسازی کتاب اظهار کرد: نمایه میتواند به مخاطب و پژوهشگر در دسترسی بهتر به مطالب کمک کند، هرچند افزودن نمایه به یک اثر پژوهشی، حجم کتاب را افزایش میدهد و این موضوع نیازمند ملاحظه است. ضمن اینکه عنوان اثر مسئله مهمی است، زیرا گاهی عنوانی که نویسنده برای اثر انتخاب میکند، الزاماً همان برداشتی نیست که مخاطب از محتوای کتاب دریافت میکند.
وی در ادامه با تأکید بر اهمیت زبان اثر اظهار کرد: یکی از مسائل قابل توجه در آثار دکتر شاکری، فشردگی مفاهیم، موضوعات و دیدگاههاست. این فشردگی اگرچه از نظر علمی میتواند واجد ارزش باشد، اما ممکن است سرعت مطالعه و درک متن را کاهش دهد.
مدیر گروه ادبیات اندیشه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی همچنین بر ضرورت توجه به تکنیک داستانی، نحوه ارائه مطالب و استمرار نشستهای علمی و جریانشناسی در حوزه ادبیات دفاع مقدس تأکید کرد و گفت: برگزاری این جلسات میتواند زمینه گفتوگو و بررسی مستمر جریانهای ادبی و فکری این حوزه را فراهم کند.
نقد دقیق آثار میتواند به تکمیل مسیر فکری و پژوهشی کمک کند
در بخش پایانی نشست، دکتر احمد شاکری، نویسنده کتاب «دشمنشناسی در ادبیات داستانی دفاع مقدس»، با قدردانی از حضور استادان و پژوهشگران اظهار کرد: حضور منتقدانی که با منظومه فکری و آثار یک نویسنده آشنایی داشته باشند، برای تداوم مسیر فکری و اصلاح و تکمیل آن بسیار مغتنم است.
در این مسیر تلاش شده است ابتدا الگوی مطلوب و دستگاه فکری مورد نظر تبیین شود و سپس مصادیق بر اساس آن مورد بررسی قرار گیرند. همین رویکرد در این کتاب نیز دنبال شده و تلاش شده است ابتدا یک دستگاه فکری برای شناخت دشمن ارائه شود و سپس نمونهها و مصادیق در چارچوب آن مورد توجه قرار گیرند. وی افزود: نویسنده بیش از هر چیز به منتقدانی نیاز دارد که آثار متعدد او را مطالعه کرده باشند و بتوانند در کنار او، چارچوبهای فکری وی را نقد و بازبینی کنند.
شاکری با اشاره به روند پژوهشهای خود در حوزه ادبیات دفاع مقدس گفت: بخش عمده مطالعات من تاکنون بر مباحث نظری متمرکز بوده و در کنار آن موضوعاتی همچون اصطلاحشناسی و مبانی ادبیات دفاع مقدس، فلسفه داستان، روایتشناسی و دشمنشناسی مورد بررسی قرار گرفته است.
وی درباره ضرورت توجه به مصادیق در کنار مباحث نظری اظهار کرد: در این مسیر تلاش شده است ابتدا الگوی مطلوب و دستگاه فکری مورد نظر تبیین شود و سپس مصادیق بر اساس آن مورد بررسی قرار گیرند. همین رویکرد در این کتاب نیز دنبال شده و تلاش شده است ابتدا یک دستگاه فکری برای شناخت دشمن ارائه شود و سپس نمونهها و مصادیق در چارچوب آن مورد توجه قرار گیرند.
نویسنده کتاب «دشمنشناسی» ادامه داد: در پایان با استقبال از پیشنهاد برگزاری جلسات نقد و بررسی آثار خود گفت: تجربه مباحثه و نقد آثار، بهویژه زمانی که اصطلاحات و چارچوبهای فکری اثر بهصورت دقیق مورد بررسی قرار گیرد، بسیار ارزشمند است. آمادگی دارم آثار و دیدگاههای مطرحشده در این حوزه در جلسات متعدد و حتی به صورت خطبهخط نقد و بررسی شود؛ چراکه چنین نقدهایی میتواند به تکمیل و ارتقای این مسیر فکری و پژوهشی کمک کند.
نظر شما