«سیدمحمد حسینی»، مدیر گروه فیلم و سریال بنیاد روایت فتح و مدیر انجمن سینمای انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، در گفتوگو با خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان، با اشاره به تأثیر شخصیت و سیره رضوی بر فرهنگ و هنر ایرانی ـ اسلامی، شعر، ادبیات، هنرهای تجسمی و سینما اظهار کرد: به نظرم برای بررسی تأثیر فرهنگ و سیره رضوی بر هنر ایران، میتوان از دو منظر به این موضوع نگاه کرد؛ یکی از منظر موضوعی و دیگری از منظر مضمونی؛ بنابراین اگر از منظر موضوعی نگاه کنیم، باید ببینیم آیا ما به صورت مستقیم سراغ مضامینی رفتهایم که بتوان آنها را مضامین رضوی به حساب آورد یا خیر. پاسخ به این پرسش کاملاً مشخص است و خودش را در آثار مختلف هنری نشان میدهد.
از تابلوهای نقاشی همچون «ضامن آهو» گرفته تا نوع نگاه به شعر، ادبیات و جاری شدن فرهنگ رضوی در ادبیات فارسی، میتوان این تأثیر را بهوضوح مشاهده کرد؛ از دیرباز تا امروز، تأثیرگذاری موضوعی حضور وجود مقدس و نازنین امام رضا(ع) بر پهنه هنر ایران خودش را نشان داده است؛ بنابراین از لحاظ موضوعی میتوانیم به این مسئله اتکا کنیم.اما یک بخش دیگر، تأثیر مضمونی است. منظور از تأثیر مضمونی این است که تعالیم رضوی و نوع نگاه وجود مقدس حضرت امام رضا(ع) به موضوعاتی همچون توحید، چگونه در فرهنگ و هنر ما جاری شده است.وی ادامه داد: از تابلوهای نقاشی همچون «ضامن آهو» گرفته تا نوع نگاه به شعر، ادبیات و جاری شدن فرهنگ رضوی در ادبیات فارسی، میتوان این تأثیر را بهوضوح مشاهده کرد؛ از دیرباز تا امروز، تأثیرگذاری موضوعی حضور وجود مقدس و نازنین امام رضا(ع) بر پهنه هنر ایران خودش را نشان داده است؛ بنابراین از لحاظ موضوعی میتوانیم به این مسئله اتکا کنیم.اما یک بخش دیگر، تأثیر مضمونی است. منظور از تأثیر مضمونی این است که تعالیم رضوی و نوع نگاه وجود مقدس حضرت امام رضا(ع) به موضوعاتی همچون توحید، چگونه در فرهنگ و هنر ما جاری شده است.
حسینی افزود: برای نمونه، حدیث «سلسلهالذهب» که یکی از مهمترین سخنان حضرت رضا(ع) در حوزه توحید است، نمونه بسیار مهمی در این زمینه به شمار میرود. نکته جالب این است که بالای گنبد بسیاری از بقاع متبرکه، نام صاحب آن بقعه وجود دارد، اما پرچمی که بالای گنبد حرم مطهر رضوی نصب شده، نام صاحب گنبد را بر خود ندارد، بلکه حامل مضمون و سخنی است که خود حضرت رضا(ع) بیان کردهاند.
مدیر گروه فیلم و سریال بنیاد روایت فتح در ادامه تصریح کرد: این مسئله نشان میدهد که توجه به مضامینی که حضرت رضا(ع) به ما ایرانیان آموزش دادهاند، اهمیت بسیار زیادی دارد. وقتی حضرت حدیث «سلسلهالذهب» را بیان کردند، بنا بر آنچه در تاریخ نقل شده است، حدود ۱۷ هزار نفر در نیشابور آن را ثبت و روایت کردند و این اتفاق، یکی از رویدادهای استثنایی در تاریخ حدیث شیعه محسوب میشود. به نظرم این نوع نگاه، یعنی آموزشی که امام رضا(ع) به ما دادند و آن آموزش در فرهنگ ما جاری شد، در نوع نگاه ما به هنر، سلوک، اخلاق و بسیاری از عرصههای دیگر نیز تأثیر گذاشته است.
وی بیان کرد: در حوزههای مختلف هنری نیز این تأثیرگذاری جایگاه ممتازی دارد و آثار متعددی در این زمینه خلق شده است. در حوزه رمان میتوان رمانهای متأخر و جدیدی را نام برد که آثار بسیار خوب و شایستهای در حوزه فرهنگ رضوی به شمار میروند. در حوزه شعر نیز آثار فراوانی داریم که جزو قلههای شعر آیینی ما محسوب میشوند. برای نمونه، میتوان به ابیاتی از مهدی جهاندار، شاعر اصفهانی، اشاره کرد که میگوید: «خوشا به حالت چشمان بچهآهویی...» این نگاه بسیار قابل تأمل است؛ اینکه شاعر در جایگاهی قرار میگیرد که به چشمان آن بچهآهو حسادت میکند و به حال او غبطه میخورد، نشان میدهد که چگونه یک مضمون رضوی میتواند به یک مضمون برجسته و اثرگذار در شعر تبدیل شود.
وی گفت:این تأثیرگذاری چه در گذشته و چه امروز، از دیرباز تا اکنون، در ادبیات و هنر کشور ما خودش را نشان داده است؛ برای مثال، حتی میتوان در اشعار حافظ نیز چنین حال و هوایی را مشاهده کرد. تعبیر شخصی من درباره یکی از غزلهای مشهور حافظ این است که این شعر، به نوعی بیانگر همان نگاه و تمنای انسان برای رسیدن به آستان یک وجود مقدس است؛ آنجا که میگوید:«ما به این درگه نه پی حشمت و جاه آمدهایم**** از بد حادثه اینجا به پناه آمدهایم» و در ادامه میفرماید: «رهرو منزل عشقیم و ز سرحد عدم تا به اقلیم وجود این همه راه آمدهایم»؛ منظورم این است که این نوع نگاه، یعنی چیزی که ما را میکشاند تا این مسیر بعید و دور را از گذشته تا امروز طی کنیم و خودمان را همیشه در محضر حضرت حفظ کنیم، در ادبیات و هنر کشور ما بسیار الهامبخش بوده است.
مدیر انجمن سینمای انقلاب اسلامی اظهار کرد: در حوزه سینما نیز آثار متعددی با محوریت شخصیت و سیره امام رضا(ع) تولید شده است. از «دو چشم بیسو» گرفته تا «آسمان هشتم» و فیلمهای دیگری که در این حوزه ساخته شدهاند، همگی نشان میدهند که موضوع حضرت رضا(ع) همواره مورد توجه سینمای ایران بوده است. لذا فیلمهای متعددی با ناظر بودن بر وجود مقدس امام رضا(ع) ساخته شدهاند و این روند همچنان ادامه دارد. حتی در آثار جدیدتر نیز این موضوع قابل مشاهده است. برای نمونه، یکی از آخرین کارهایی که در این حوزه انجام شده، فیلم «آبی روشن» ساخته آقای خواجهپاشا است.
وی تصریح کرد: بنابراین موضوع امام رضا(ع) هم به لحاظ موضوعی و هم به لحاظ مضمونی، در سینمای ایران تأثیرگذاری جدی داشته است و به صورت مستقیم در حوزه هنر حضور پیدا کرده است.البته یک بخش دیگر نیز به حمایتها و جریان مدیریتی بازمیگردد که مستمراً از طریق جشنوارههای رضوی و برنامههای ترویجی دنبال میشود. این نیز یکی از اتفاقاتی است که در فضای فرهنگ و هنر کشور ما در حال انجام است و میتوان آن را از دیگر جلوههای تأثیرگذاری وجود مقدس حضرت رضا(ع) دانست.
حسینی خاطر نشان کرد: در کنار همه اینها باید به یک موضوع مهم دیگر نیز توجه کرد و آن، ارادت شخصی بسیاری از هنرمندان به امام رضا(ع) است. بسیاری از هنرمندان کشور ما شرف هنری خودشان میدانند که بخشی از وجود و هنر خود را در خدمت امام رضا(ع) قرار دهند. برخی هنرمندان جوایزشان را به آن حضرت تقدیم میکنند و برخی دیگر آثارشان را؛ نمونه روشن آن، کاری است که استاد فرشچیان انجام داده است. موزه حضرت رضا(ع) نیز خودش به یک مأمن و خواستگاه برای بسیاری از آثار هنری درجه یک این کشور تبدیل شده است.
به نظرم همه اینها حکایت از آن دارد که یکی از الهامبخشترین اتفاقات برای هر هنرمندی در سرزمین ایران، حضور وجود مقدس حضرت رضا(ع) است. این تأثیرگذاری گاهی خودش را در یک دیالوگ ساده نشان میدهد؛ مثلاً دیالوگ معروف «بابا پنجعلی» در سریال پایتخت که میگوید «بریم مشهد». تکرار همین دیالوگ ساده، روحی به کل اثر میدهد و آن را برای مخاطب صمیمی و نزدیک میکند. همه تماشاگرانی که نشستهاند و این اثر را تماشا میکنند، این دیالوگ را بخشی از مطالبات روحی پدربزرگها، مادربزرگها، پدرها و مادرهای خود میدانند؛ چون دقیقاً همین حس در زندگی همه ما جاری است،رفتن به مشهد و زیارت امام رضا(ع) مثل یک تمنای دائمی است که در وجود همه ما همیشه زنده است.مدیر انجمن سینمای انقلاب اسلامی بیان کرد: به نظرم همه اینها حکایت از آن دارد که یکی از الهامبخشترین اتفاقات برای هر هنرمندی در سرزمین ایران، حضور وجود مقدس حضرت رضا(ع) است. این تأثیرگذاری گاهی خودش را در یک دیالوگ ساده نشان میدهد؛ مثلاً دیالوگ معروف «بابا پنجعلی» در سریال پایتخت که میگوید «بریم مشهد». تکرار همین دیالوگ ساده، روحی به کل اثر میدهد و آن را برای مخاطب صمیمی و نزدیک میکند. همه تماشاگرانی که نشستهاند و این اثر را تماشا میکنند، این دیالوگ را بخشی از مطالبات روحی پدربزرگها، مادربزرگها، پدرها و مادرهای خود میدانند؛ چون دقیقاً همین حس در زندگی همه ما جاری است،رفتن به مشهد و زیارت امام رضا(ع) مثل یک تمنای دائمی است که در وجود همه ما همیشه زنده است.
وی اظهار کرد: گاهی اوقات نیز این ارادت به جلوههایی مانند شاهکار «ضامن آهو» استاد فرشچیان تبدیل میشود. این اثر نیز با نذر و نیاز شکل گرفته و داستان شکلگیری آن یکی از داستانهای عجیب، شگفتانگیز و قابل تأمل است.استاد فرشچیان ظاهراً با مشکلی که برای دستش پیش میآید و با وجود درد شدیدی که دارد، بیشترین حرکت را در خلق آن تابلو انجام میدهد و در نهایت یک شاهکار حیرتانگیز خلق میکند.
وی ادامه داد: این نگاه را میتوان در جلوههای نوری آثار حمید غدیریان و آثار بزرگان دیگر نقاشی کشور نیز مشاهده کرد. از سوی دیگر، این تأثیرگذاری به خلق نحلههای جدید خوشنویسی و خط نیز رسیده است؛ برای مثال خط رقاع که در کتیبههای حرم مورد استفاده قرار میگیرد. حتی در بافتهای فرمی معماری و فرمهای معماری مذهبی ایران نیز میتوان ردپای این جریان را مشاهده کرد. بنابراین میخواهم بگویم تمام این جریان، یک ضرورت تاریخی در حوزه هنر و در پهنه عظیم هنر ایران است؛ پهنهای که یک دال مرکزی و یک نقطه کانونی دارد و آن، ارادت به وجود مقدس و مطهر حضرت رضا(ع) است.
مدیر گروه فیلم و سریال بنیاد روایت فتح تصریح کرد: این ارادت در اقصی نقاط کشور ما خودش را نشان میدهد؛ فارغ از رنگ، زبان، گویش و حتی گرایش مذهبی. بسیاری از آثاری که برادران و خواهران اهل سنت ما نیز در این حوزه خلق کردهاند، قابل توجه است. واقعاً ارادت به حضرت رضا(ع) یک حس و حال خوب و سرمایهای است که متعلق به همه این سرزمین است و خدا را شکر میکنیم که این سایه از بالای سر ماست.
وی در پاسخ به این پرسش که چه فاصلهای میان ظرفیتهای عظیم شخصیت امام رضا(ع) و میزان تولید آثار هنری باکیفیت درباره ایشان وجود دارد؟ خاطرنشان کرد: به نظرم این مسئله از آن چیزهایی است که به صورت فرمایشی نمیشود درباره آن صحبت کرد. همه کسانی که دست به قلم میبرند و دست به خلق هنری میزنند، بلااستثنا در وجودشان، در یک بزنگاه، تمنای امام رضایی شکل میگیرد. بنابراین به نظرم نمیشود این مسئله را به شکل صرفاً انتقادی مورد بررسی قرار داد و باید همچنان این حس و ارادت وجود داشته باشد.
وی در پایان گفت: فکر میکنم ما ایرانیها تمام تلاشمان را میکنیم که در این زمینه کمفروشی نکنیم. شاید گاهی باید گفت که بضاعت ما همین است و بیش از این نیست. آن ساحت، ساحت بسیار بلندی است، اما جامعه هنری کشور به اندازه وسع و توان خودش تلاشش را در این زمینه انجام میدهد.این حرکت اصلاً فرمایشی نیست؛ مطلقاً فرمایشی نیست.
نظر شما