خبرگزاری شبستان_استان فارس؛ مهدی رحمانیان: شهرها، این کالبدهای سنگی و بتنی که هر روز بزرگتر و پیچیدهتر میشوند، بیش از هر زمان دیگری با بحران «بیگانگی» دستوپنج نرم میکنند. در میان هیاهوی ترافیک، برجهای بلند و مشغلههای بیپایان زندگی مدرن، آن چیزی که آرامآرام در حال رنگ باختن است، «محله» است؛ همان که روزگاری نه چندان دور، محل پیوند جانها و کانونِ حلِ گرههایِ کورِ زندگیِ مردم بود. امروز، شهرها بزرگ شدهاند اما «جامعه محلی» کوچکتر و منزویتر؛ و در این میان، پرسش این است که چه نهادی میتواند دوباره این رشتههای گسسته را به هم بدوزد؟
در نگاهِ نوینِ مدیریتِ شهریِ شیراز، پاسخ به این پرسش در یک نام آشنا نهفته است؛ نامی که ریشه در تاریخِ هویتِ ایرانی-اسلامی دارد: «مسجد». اما این بار، قرار نیست مسجد تنها در قامتِ یک نیایشگاهِ خاموش در حاشیه خیابانها باقی بماند. زمزمههای نوینی از شهرداری شیراز شنیده میشود که حکایت از یک چرخش استراتژیک دارد؛ چرخشی که در آن، مسجد قرار است از لاکِ دفاعی و انزوای کالبدیِ خود خارج شود تا به تعبیر معاون فرهنگی شهردار، فارغ از یک «ساختمانِ ثابت»، یک «سیستمعاملِ پویا» برای راهبریِ زیستِ اجتماعی باشد.
شهرداری شیراز با پذیرشِ این واقعیت که مدیریتِ شهریِ متمرکز، بهتنهایی قادر به لمسِ نبضِ تکتکِ کوچهها نیست، به دنبال احیایِ یک «حلقه مفقوده» است. در این الگوی پیشنهادی، مسجد قرار است به تریبونی برای گفتوگوی مردم، پایگاهی برای تابآوری در برابر آسیبهای اجتماعی و پلی میانِ مطالباتِ شهروندان و ظرفیتهایِ حاکمیتی تبدیل شود.
عبور از کالبد؛ ضرورتِ استراتژیک احیای محلات
محمدعلی چوبینی، معاون فرهنگی شهردار شیراز، احیای محلات را یک ضرورت استراتژیک میداند. او معتقد است که هرگونه تلاش برای بازسازی سرمایه اجتماعی یا افزایش تابآوری شهری، بدون اتکا به ریشههای محلهای بیثمر خواهد بود.
چوبینی در این باره میگوید: «بازسازی سرمایه اجتماعی، افزایش تابآوری شهری و تقویت انسجام اجتماعی بدون احیای محلات ممکن نیست و مسجد میتواند محور این بازآفرینی باشد.»
به باور او، این یک نگاه تکلیفی نیست، بلکه یک ضرورت برای جلوگیری از فروپاشی پیوندهای محلهای است که امروزه به شدت تحت فشار مدرنیته قرار گرفتهاند.
«سیستمعامل محله»؛ بازتعریف نقش مسجد
یکی از جسورانهترین بخشهای دیدگاه مدیریت فرهنگی شهرداری شیراز، تغییر کارکرد مسجد است. چوبینی با تأکید بر ضرورت بازتعریف نقش مسجد در شهر معاصر اظهار میکند: «نگاه ما این است که مسجد نباید صرفاً یک ساختمان در محله باشد، بلکه باید به سیستمعامل محله تبدیل شود؛ نهادی که بتواند جریانهای اجتماعی، فرهنگی و حتی بخشی از مسائل محله را راهبری کند.»
بازسازی سرمایه اجتماعی، افزایش تابآوری شهری و تقویت انسجام اجتماعی بدون احیای محلات ممکن نیست و مسجد میتواند محور این بازآفرینی باشد.
این استعاره «سیستمعامل»، به معنای انتقال مسجد از فضای "انفعال" به فضای "هدایتگری" است. او تأکید میکند که: «امروز نیاز داریم مسجد از دیوارهای خود بیرون بیاید و نقش واقعیاش را بهعنوان کانون محله ایفا کند و جایی برای گفتوگو، مشارکت، حل مسئله، انسجامبخشی و پیوند میان مردم و مدیریت شهری تبدیل شود.»
از شعار تا عمل
اما این سخنان تنها در سطح تئوری باقی نمانده است. معاون فرهنگی شهردار شیراز با اشاره به تدوین «طرح احیای محلات با محوریت مساجد» در شهرداری شیراز میگوید: «برای این طرح آییننامه اجرایی تدوین شده، مصوبه شورای اسلامی شهر و تأییدیه وزارت کشور اخذ شده و حتی ردیف بودجه مشخص برای آن در نظر گرفتهایم.» این مهم نشان میدهد که شهرداری شیراز قصد دارد با ابزارهای مالی و قانونی، فاصله میان مسجد و مدیریت شهری را کوتاه کند.
شهرداری به تنهایی راه به جایی نمیبرد
چوبینی با نگاهی واقعبینانه به محدودیتهای حاکمیتی، معتقد است که مدیریت شهری به تنهایی قادر به حل مسائل پیچیده محلات نیست. وی تصریح میکند: «شهرداریها اساساً متولی مستقیم همه مسائل اجتماعی نیستند، اما ما بهعنوان مدیریت شهری احساس کردیم یک حلقه مفقوده در حوزه اجتماعی و احیای محلات وجود دارد و باید برای آن ورود کنیم.»
معاون فرهنگی شهردار شیراز با اشاره به تدوین «طرح احیای محلات با محوریت مساجد» در شهرداری شیراز میگوید: «برای این طرح آییننامه اجرایی تدوین شده، مصوبه شورای اسلامی شهر و تأییدیه وزارت کشور اخذ شده و حتی ردیف بودجه مشخص برای آن در نظر گرفتهایم.»
او با اشاره به اجرای پایلوت این طرح در تعدادی از مساجد شیراز، صادقانه به چالشهای پیشرو اذعان میکند: «این طرح هنوز نوپاست و طبیعتاً با آزمون و خطا مواجه خواهد بود، اما نمیتوان نسبت به فروپاشی تدریجی پیوندهای محلهای بیتفاوت بود.»
وی همچنین نکتهای کلیدی را یادآور میشود: «واقعیت این است که همه مساجد امروز ظرفیت تبدیل شدن به کانون احیای محله را ندارند و باید این مسئله را صادقانه پذیرفت.»
موفقیت این طرح در گرو آن است که آیا مساجد میتوانند از قالب سنتی خود خارج شده و به کارکرد «سیستمعامل» برای حل چالشهای زیستشهری تبدیل شوند یا خیر؟ پرسشی که پاسخ آن در ماههای پیشرو و در خروجیِ طرحهای پایلوت مشخص خواهد شد.
نظر شما