حجت الاسلام والمسلمین محمد علی محمدی عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در گفتگو با خبرگزاری شبستان در استان قم، با بیان اینکه پیام امام شهید آیت الله خامنه ای به همایش بازتأسیس حوزه علمیه قم حاوی نکات بسیار مهم و ارزشمندی بود که می بایست اساتید و کارشناسان حوزه با دقت جزئیات آن را تبیین کنند گفت: یکی از فرازهای مهم این پیام اهمیت نوآوری های تمدنی در چارچوب پیام جهانی اسلام است.
وی ادامه داد: ایشان تأکید کردند برجسته ترین انتظار از حوزه علمیه زمینهسازی برای «استقرار تمدّن اسلامی» است، تمدّنی که در آن، علم و فنّاوری و منابع انسانی و منابع طبیعی و همهی توانایی ها و همهی پیشرفت های بشری و حکومت و سیاست و نیروی نظامی و هر آنچه در اختیار بشر است، در خدمت عدالت اجتماعی و رفاه عمومی و کاستن از فواصل طبقاتی و افزودن بر پرورش معنوی و ارتقاء علمی و شناخت روزافزون طبیعت و استحکام ایمان به کار میرود.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تصریح کرد: امام شهید در ادامه، تمدّن اسلامی را نقطهی مقابل تمدن کجنهادِ مادی کنونی خواندند و تأکید کردند این تمدنِ باطل بر اساس سنت حتمی آفرینش رفتنی است و وظیفهی ما کمک به ابطال این باطل و تدارک تمدّن جایگزین در نظر و عمل است و حوزهی علمیه در این بخش وظیفهای خطیر بر دوش دارد که در درجهی اول، ترسیم خطوط اصلی و فرعی تمدّن نوین اسلامی و سپس تبیین و ترویج و فرهنگسازی آن در جامعه است و این از جملهی برترین مصادیق «بلاغ مبین» است.
تمدن اسلامی تنها در سایه بازگشت به آموزههای قرآنی و توجه به شاخصهایی که رهبر انقلاب اسلامی از قرآن استخراج و تبیین کردهاند، قابل تحقق است. بر همین اساس، مؤلفههای تمدنساز در سه حوزه «بینشی»، «نگرشی و اخلاقی» و «کنشی و رفتاری» دستهبندی شدهاند.
وی با اشاره به مهم ترین مؤلفههای شکلگیری تمدن اسلامی از منظر قرآنبنیانِ امام شهید گفت:تمدن اسلامی تنها در سایه بازگشت به آموزههای قرآنی و توجه به شاخصهایی که رهبر انقلاب اسلامی از قرآن استخراج و تبیین کردهاند، قابل تحقق است. بر همین اساس، مؤلفههای تمدنساز در سه حوزه «بینشی»، «نگرشی و اخلاقی» و «کنشی و رفتاری» دستهبندی شدهاند.
محمدی ادامه داد: تمدن اسلامی با بعثت پیامبر اکرم(ص) آغاز شد و در پرتو آموزههای وحیانی به پیشرفتهای علمی، فرهنگی و اجتماعی بزرگی دست یافت؛ اما بهتدریج و در اثر فاصله گرفتن مسلمانان از اصول تمدنساز قرآن، دچار رکود شد. از نگاه قرآنبنیانِ امام شهید، احیای تمدن اسلامی نیازمند بازگشت دوباره به معارف قرآن و استخراج شاخصهای تمدنی از آن است. ایشان تمدن نوین اسلامی را تمدنی میدانند که علاوه بر رفاه مادی، آرامش معنوی و تعالی اخلاقی انسان را نیز تأمین کند.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی افزود: تمدن اسلامی تمدنی است که همه ابعاد آن بر محور اسلام، قرآن و سنت شکل گرفته باشد. از منظر امام شهید، تمدن اسلامی تنها به پیشرفت صنعتی و علمی محدود نیست، بلکه مجموعهای هماهنگ از باورها، ارزشها، اخلاق و رفتارهای اجتماعی است که جامعه را به سوی سعادت دنیوی و اخروی هدایت میکند.
مؤلفههای بینشی و معرفتی
وی افزود: با الهام از تقسیمبندی معارف اسلامی به حوزههای اعتقادی، اخلاقی و رفتاری، مؤلفههای تمدن اسلامی نیز در سه بخش اصلی قابل تدوین است: اول مؤلفههای بینشی و معرفتی؛ از منظر قرآنبنیانِ امام شهید، نخستین پایه تمدن اسلامی «خداباوری» و توحید است. ایشان بارها تأکید کردهاند که نقطه مرکزی تمدن اسلامی ایمان به خدا و توحید ناب است. جامعهای که خدا را محور زندگی قرار دهد، در برابر فشارها و تهدیدها مقاوم خواهد شد و همه فعالیتهای علمی، سیاسی و اجتماعی خود را در مسیر الهی تنظیم میکند.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی دومین مؤلفه مهم را «آخرتباوری» عنوان کرد و گفت: در نگاه امام شهید، تمدن اسلامی برخلاف تمدن مادی غرب، تنها به رفاه دنیوی توجه ندارد، بلکه دنیا را مقدمهای برای سعادت اخروی میداند. از این رو، پیشرفت مادی در تمدن اسلامی باید همراه با تعالی معنوی باشد.
وی افزود: خردورزی نیز از ارکان مهم تمدن اسلامی در اندیشه ایشان است. امام شهید بارها عقبماندگی مسلمانان را ناشی از کنار گذاشتن عقلانیت و تفکر دانستهاند. در تمدن اسلامی، عقل و وحی در کنار یکدیگر قرار میگیرند و انسان را به حقیقت و سعادت هدایت میکنند. از نگاه ایشان، عقلانیتی که صرفاً در خدمت هواهای نفسانی و مادّیگرایی باشد، نمیتواند تمدن حقیقی بسازد.
حجت الاسلام والمسلمین محمدی از دیگر مؤلفههای اساسی مورد تأکید امام شهید را «ولایتباوری» عنوان کرد و افزود: ایشان شکلگیری انقلاب اسلامی را مقدمهای برای تحقق تمدن نوین اسلامی میدانند و بر نقش رهبری دینی در هدایت جامعه تأکید میکنند. در این نگاه، ولایت فقیه استمرار مسیر نبوت و امامت در عصر غیبت است و ضامن حرکت جامعه به سوی اهداف اسلامی محسوب میشود.
وی با بیان اینکه بصیرت نیز جایگاه مهمی در اندیشه تمدنی امام شهید دارد گفت: ایشان معتقدند جامعه اسلامی بدون بصیرت ممکن است در برابر فتنهها و تبلیغات دشمن دچار انحراف شود. از نظر ایشان، بسیاری از شکستهای تاریخی مسلمانان نتیجه کمبود بصیرت و ناآگاهی بوده است.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تصریح کرد: دشمنشناسی از دیگر مؤلفههایی است که رهبر شهید انقلاب بر آن تأکید فراوان داشتند. از نگاه قرآنبنیانِ امام شهید، تمدن نوین اسلامی در تقابل با سلطهطلبی تمدن غرب قرار دارد؛ بنابراین شناخت دشمن و سیاستهای او برای حفظ استقلال فرهنگی و سیاسی جهان اسلام ضروری است.
امام شهید بارها عقبماندگی مسلمانان را ناشی از کنار گذاشتن عقلانیت و تفکر دانستهاند. در تمدن اسلامی، عقل و وحی در کنار یکدیگر قرار میگیرند و انسان را به حقیقت و سعادت هدایت میکنند. از نگاه ایشان، عقلانیتی که صرفاً در خدمت هواهای نفسانی و مادّیگرایی باشد، نمیتواند تمدن حقیقی بسازد.
وی با بیان اینکه همچنین «خودباوری» از ارکان مهم تمدنسازی در اندیشه ایشان به شمار میرود گفت: امام شهید تقلید از غرب را مانعی جدی برای پیشرفت امت اسلامی میدانند و تأکید میکنند که مسلمانان باید به تواناییهای خود اعتماد داشته باشند و از وابستگی فکری و فرهنگی بپرهیزند.
وی آخرین مؤلفه بینشی را «دانشمداری» عنوان کرد و گفت: از دیدگاه امام شهید، علم و پیشرفت علمی پایه اقتدار و استقلال تمدن اسلامی است. ایشان بارها تأکید کردهاند که بدون تولید علم و فناوری، جامعه اسلامی وابسته خواهد شد و نمیتواند تمدنی مستقل و قدرتمند بسازد.
مؤلفههای نگرشی و اخلاقی
عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی همچنین به مؤلفههای اخلاقی و عاطفی تمدن اسلامی از منظر قرآنبنیانِ امام شهید اشاره کرد و گفت:نخستین مؤلفه در این حوزه «عدالت اجتماعی» است. رهبر انقلاب عدالت را مهمترین شاخص تمدن اسلامی میدانند و معتقدند پیشرفت بدون عدالت ارزشی ندارد. از نگاه ایشان، هدف بعثت پیامبران نیز برپایی قسط و عدالت در جامعه بوده است.
وی «مدارا و سعه صدر» را نیز از شاخصهای مهم تمدن اسلامی برشمرد و گفت:امام شهید با اشاره به سیره پیامبر اسلام(ص) تأکید میکنند که نرمخویی و رفتار کریمانه مسلمانان موجب جذب ملتها به اسلام شد. تمدن اسلامی بر پایه گفتوگو، تحمل مخالف و احترام به انسانها شکل میگیرد.
محمدی «پرهیز از تبعیض» را نیز از مؤلفههای اساسی در اندیشه تمدنی ایشان عنوان کرد و گفت: در نگاه اسلام، همه انسانها برابرند و هیچ قوم، نژاد یا طبقهای بر دیگری برتری ندارد مگر به تقوا. امام شهید نیز تحقق عدالت و رفع تبعیض را از اهداف اساسی نظام اسلامی میدانند.
وی به «فرهنگ جهادی» به عنوان دیگر مؤلفههای مهمی اشاره کرد که رهبر شهید انقلاب بارها بر آن تأکید کردهاند و افزود: فرهنگ جهادی به معنای روحیه تلاش، ایثار، خستگیناپذیری و حرکت مداوم در مسیر اهداف الهی است. از نگاه ایشان، بدون روحیه جهادی، تمدن نوین اسلامی شکل نخواهد گرفت.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی همچنین «مسئولیتپذیری» را از عناصر ضروری جامعه اسلامی دانست و افزود: امام شهید معتقدند همه افراد جامعه، اعم از مردم و مسئولان، در برابر سرنوشت جامعه مسئولاند و بیتفاوتی نسبت به مشکلات اجتماعی با روح تمدن اسلامی سازگار نیست.
مؤلفههای کنشی و رفتاری
وی در بخش سوم، به مؤلفههای رفتاری تمدن اسلامی از منظر قرآنبنیانِ امام شهید اشاره کرد و ادامه داد: نخستین مؤلفه «اقتدار» است. ایشان اقتدار سیاسی، فرهنگی و اقتصادی را لازمه حفظ عزت امت اسلامی میدانند و تأکید میکنند که جامعه اسلامی نباید عزت خود را در وابستگی به قدرتهای بیگانه جستوجو کند. «امنیت» نیز از دیدگاه ایشان پیششرط پیشرفت و تمدنسازی است. جامعهای که امنیت نداشته باشد، امکان رشد علمی، اقتصادی و فرهنگی نخواهد داشت.
وی «استکبارستیزی» را یکی از برجستهترین شاخصهای تمدن اسلامی در اندیشه امام شهید برشمرد و افزود: ایشان تمدن غرب را تمدنی سلطهگر معرفی میکنند که در پی استضعاف ملتهاست، در حالی که تمدن اسلامی بر حمایت از مستضعفان و مقابله با زورگویان تأکید دارد.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با بیان اینکه «مدیریت جهادی» نیز نقش مهمی در شکلگیری تمدن اسلامی دارد گفت: رهبر انقلاب مدیریت جهادی را مدیریتی میدانند که همراه با اخلاص، تلاش شبانهروزی، حضور در میدان عمل و روحیه خدمترسانی باشد؛ همانگونه که پیامبر اسلام(ص) در اداره جامعه اسلامی عمل میکردند. همچنین «وحدت» از دیگر مؤلفههای مهم تمدنسازی در نگاه ایشان است. امام شهید معتقدند تمدن نوین اسلامی تنها در سایه اتحاد امت اسلامی و تمسک به مشترکات دینی، بهویژه قرآن کریم، شکل خواهد گرفت.
وی افزود: «سرعت عمل» نیز در اندیشه تمدنی ایشان اهمیت فراوان دارد. رهبر شهید انقلاب معتقد بودند برای جبران عقبماندگیها و رسیدن به قلههای پیشرفت، جامعه اسلامی باید با شتاب علمی و عملی حرکت کند. در نهایت، «تعاون و کار جمعی» از دیگر مؤلفههای مهم تمدن اسلامی معرفی شده است. از نگاه قرآنبنیانِ امام شهید، همکاری و همافزایی میان مؤمنان زمینهساز پیشرفت جامعه و تحقق تمدن اسلامی خواهد بود.
وی در پایان تصریح کرد: تمدن نوین اسلامی از منظر قرآنبنیانِ امام شهید، تمدنی جامع است که بر پایه ایمان، اخلاق، علم، عدالت، جهاد، وحدت و استقلال شکل میگیرد. این تمدن تنها در سایه توجه همزمان به مؤلفههای بینشی، نگرشی و کنشی تحقق خواهد یافت و میتواند الگویی برای سعادت مادی و معنوی بشر ارائه دهد.
نظر شما